Sağlık Rehberi

Lynch sendromu, DNA'daki eşleşme hatalarını onaran genlerden birinde doğuştan taşınan bir değişiklikle ortaya çıkan kalıtsal kanser yatkınlığıdır. Toplumda yaklaşık 300 kişiden birinde görüldüğü tahmin edilir. Çoğu zaman kalın bağırsak kanseriyle birlikte anılır. Oysa kadınlarda rahim iç tabakasından gelişen endometrium kanseri riski, bazı gen değişikliklerinde kalın bağırsak kanseri riskine yakın ya da ondan daha yüksektir. Yumurtalık kanseri riski de genel topluma göre artmıştır.

Lynch Sendromu Nasıl Ortaya Çıkar?

Hücre bölünürken DNA kopyalanır ve bu sırada küçük eşleşme hataları oluşabilir. Bu hataları düzelten sisteme DNA eşleşme hatası onarım sistemi (mismatch repair, MMR) adı verilir. Lynch sendromunda bu sistemde görev alan MLH1, MSH2, MSH6 veya PMS2 genlerinden birinde zararlı (patojenik) bir değişiklik bulunur. Daha seyrek olarak, MSH2 genini susturan EPCAM genindeki silinmeler de Lynch sendromuna yol açar.

Kişi değişikliği taşıyan genin tek bir kopyasını anne ya da babasından alır. Bu nedenle Lynch sendromu otozomal dominant geçiş gösterir: Taşıyıcı bir ebeveynin her çocuğu için değişikliği alma olasılığı %50'dir. Değişikliği taşımak, kişinin mutlaka kansere yakalanacağı anlamına gelmez. Bir dokuda genin sağlam kopyası da zamanla bozulduğunda onarım sistemi çalışmaz hâle gelir ve o dokuda kanser gelişme olasılığı artar.

Rahim ve Yumurtalık Kanseri Riski Genlere Göre Değişir

Lynch sendromunda kanser riski, değişikliğin hangi gende olduğuna göre belirgin biçimde farklılaşır. Tablodaki oranlar, uluslararası Prospektif Lynch Sendromu Veri Tabanı'nın (PLSD) 70 yaşına kadar hesaplanan kümülatif risk tahminleridir.

Karşılaştırma için, genel toplumda bir kadının yaşamı boyunca rahim kanserine yakalanma riski yaklaşık %3, yumurtalık kanserine yakalanma riski ise yaklaşık %1'dir.

Bu oranlar kesin değerler olarak okunmamalıdır. Farklı yöntemlerle yapılan çalışmalar, özellikle MSH6 ve PMS2 için daha düşük tahminler bildirmektedir. PMS2 taşıyıcılarına ait veriler sınırlıdır. Yine de çalışmaların ortak bulgusu şudur: MLH1, MSH2 ve MSH6 değişikliklerinde rahim kanseri riski belirgin biçimde yüksektir, yumurtalık kanseri riski ise en çok MLH1 ve MSH2 taşıyıcılarında artar.

Lynch sendromuna bağlı rahim kanseri, genel topluma göre ortalama 10 yıl kadar daha erken yaşta, çoğunlukla 50 yaş civarında ortaya çıkar. Bazı kadınlarda rahim kanseri, ailede Lynch sendromunu düşündüren ilk kanser olur.

Lynch sendromuyla ilişkili yumurtalık kanserleri çoğunlukla seröz dışı tiplerdir; endometrioid ve berrak hücreli tipler daha sık görülür. Kalıtsal yumurtalık kanserinde en sık akla gelen BRCA1 ve BRCA2 genleri ise farklı bir sendroma işaret eder. Bu genlerde değişiklik saptandığında izlenecek yol BRCA mutasyonu pozitif çıktığında yapılabilecekler başlıklı yazıda ele alınıyor.

Lynch Sendromu Nasıl Saptanır?

Tanıya iki yoldan ulaşılır. İlki, kanser tanısı konmuş bir hastanın tümör dokusunun incelenmesidir. Güncel kılavuzlar, yeni tanı alan endometrium kanserlerinin tamamında tümör dokusunda MMR proteinlerinin immünohistokimya yöntemiyle değerlendirilmesini önerir. MLH1 ve PMS2 proteinlerinin birlikte kaybında önce MLH1 promotor metilasyonu araştırılır; bu bulgu çoğunlukla kalıtsal olmayan bir değişikliği gösterir. MSH2, MSH6 veya yalnızca PMS2 kaybında ise kandan genetik test yapılır. Tümörün onarım sistemi durumu, tedavi planını da etkiler; bu konu rahim kanserinde moleküler sınıflama yazısında açıklanıyor.

İkinci yol, ailede Lynch sendromu tanısı almış bir yakın, genç yaşta kalın bağırsak veya rahim kanseri ya da birden fazla kuşakta ilişkili kanserler bulunmasıdır. Bu durumda genetik danışmanlık sonrasında kandan genetik test yapılabilir. Genetik danışmanlığın kimlere önerildiği ve süreçte neler yapıldığı, rahim kanseri genetik midir? başlıklı yazıda ayrıntılı olarak anlatılıyor.

Risk Azaltma Seçenekleri

Lynch sendromu taşıyan kadınlarda izlem planı; gen tipine, yaşa, gebelik planına ve aile öyküsüne göre bireysel olarak belirlenir.

Riski azaltıcı cerrahi: Rahmin, tüplerin ve yumurtalıkların alınması (histerektomi ve bilateral salpingo-ooforektomi), rahim ve yumurtalık kanseri gelişme olasılığını büyük ölçüde azaltmayı amaçlar. Ameliyat genellikle çocuk sahibi olma planı tamamlandıktan sonra konuşulur. Uluslararası öneriler, MLH1 ve MSH2 taşıyıcılarında 35–40 yaş civarını, MSH6 taşıyıcılarında 40 yaş sonrasını işaret eder. Riskin daha düşük olduğu PMS2 taşıyıcılarında ameliyat kararı ve zamanlaması ayrıca değerlendirilir.

Ameliyat sonrası hormon tedavisi: Menopoz öncesinde yumurtalıkların alınması cerrahi menopoza yol açar. Bu durumda kemik ve kalp-damar sağlığını korumak için, doğal menopoz yaşına kadar yalnızca östrojen içeren hormon tedavisi önerilir. Rahim de alındığı için tedaviye progesteron eklenmesi gerekmez.

Tarama ve izlem: Kılavuzlar bu konuda farklı yaklaşımlar benimser. Bazı kılavuzlar 30–35 yaşından itibaren 1–2 yılda bir endometrial biyopsi yapılmasını değerlendirmeye alır. Diğerleri ise bu taramanın sağkalımı artırdığı gösterilmediği için yıllık kontrol ve belirtilerin yakından takibini öne çıkarır. Ultrason ve CA-125 ile yumurtalık kanseri taramasının yararı gösterilmemiştir. Endometrial biyopsinin nasıl yapıldığı ve hangi durumlarda istendiği endometrial biyopsi yazısında açıklanıyor.

Hormonal yöntemler: Lynch sendromu taşıyan kadınlarla yapılan bir çalışmada, en az bir yıl doğum kontrol hapı kullananlarda rahim kanseri riski daha düşük bulunmuştur. Bu yöntemler cerrahinin yerini tutmaz; kullanım kararı kişinin diğer sağlık özelliklerine göre verilir.

Kalın bağırsak izlemi: Lynch sendromu yalnızca jinekolojik kanser riskini artırmaz. Kalın bağırsak kanseri riski nedeniyle, başlama yaşı ve sıklığı gen tipine göre belirlenen düzenli kolonoskopi önerilir.

Gecikmeden Değerlendirilmesi Gereken Belirtiler

Lynch sendromu taşıyan bir kadında şu belirtiler, rutin kontrol tarihini beklemeden değerlendirilmelidir:

• Adet dönemleri dışında olan ya da düzeni belirgin biçimde değişen kanamalar
• Menopoz sonrasında görülen her türlü vajinal kanama veya kanlı akıntı
• Birkaç haftadır süren karın şişkinliği, kasık ağrısı ya da çabuk doyma hissi

Bu belirtilerin çoğu kanser dışı nedenlerle ortaya çıkar. Ancak Lynch sendromu taşıyıcılarında nedenin araştırılması geciktirilmemelidir.

Hangi yolun izleneceği; taşınan gene, kişinin yaşına, çocuk sahibi olma planına, menopoz durumuna ve ailedeki kanser öyküsüne göre belirlenir. Riski azaltıcı cerrahinin zamanlaması da bu bilgiler birlikte değerlendirilerek planlanır.

Sıkça Sorulan Sorular

Lynch sendromu taşıyan her kadın kansere yakalanır mı?
Hayır. Lynch sendromu kanser riskini artırır ama kanseri kesinleştirmez. Taşıyıcıların önemli bir bölümü rahim ya da yumurtalık kanserine yakalanmaz. Risk, değişikliğin hangi gende olduğuna göre de büyük farklılık gösterir.

Lynch sendromu çocuklara geçer mi?
Taşıyıcı bir ebeveynin her çocuğunun değişikliği alma olasılığı %50'dir. Değişiklik anneden ya da babadan geçebilir. Erkek taşıyıcılar da bu değişikliği çocuklarına aktarabilir.

Lynch sendromu ile BRCA mutasyonu arasındaki fark nedir?
BRCA1 ve BRCA2 değişiklikleri özellikle meme ve yumurtalık kanseri riskini artırır. Lynch sendromu ise en çok kalın bağırsak ve rahim kanseri riskini yükseltir; yumurtalık kanseri riskini de artırır. Bu nedenle iki durumda izlem ve riski azaltıcı cerrahi planı farklıdır.

Çocuk sahibi olmak isteyen bir kadın ne yapmalı?
Riski azaltıcı cerrahi genellikle çocuk sahibi olma planı tamamlandıktan sonra yapılır. Bu süreçte kadın düzenli kontrollere devam eder ve anormal kanama gibi belirtiler gecikmeden değerlendirilir. Gebelik planının zamanlaması, gen tipine göre risk düzeyi de dikkate alınarak tedavi ekibiyle konuşulmalıdır.

Rahim alınırken yumurtalıkların da alınması gerekir mi?
MLH1 ve MSH2 taşıyıcılarında yumurtalık kanseri riski belirgin biçimde arttığı için yumurtalıkların da alınması genellikle önerilir. Yumurtalık riskinin düşük olduğu taşıyıcılarda bu karar; kişinin yaşı, menopoz durumu ve tercihleri birlikte değerlendirilerek verilir.

Ultrason kontrolleri yumurtalık kanserini erken yakalar mı?
Ultrason ve CA-125 kan testiyle yapılan düzenli taramanın yumurtalık kanserini erken evrede yakalama ve sağkalımı artırma yönünden yararı gösterilmemiştir. Bu nedenle yumurtalık kanseri riskini azaltmada ana seçenek, uygun zamanda yapılan riski azaltıcı cerrahidir.

Ailemde Lynch sendromu varsa genetik test yaptırmalı mıyım?
Ailede Lynch sendromu tanısı almış bir yakın varsa, genetik danışmanlık alınması ve aynı gen değişikliğinin araştırılması önerilir. Test sonucu negatif çıkan aile bireyleri, o değişiklik nedeniyle artmış risk taşımaz ve genel topluma önerilen taramalarla izlenir.

editör iletişim: originstudio.team@gmail.com